Kippen ontwormen: wanneer en hoe

Wormen komen bij vrijwel alle kippen voor die buiten lopen. In kleine aantallen hoeven ze geen probleem te zijn, maar bij een zware worminfectie kan je kip er flink ziek van worden. Als kippenhouder is het daarom belangrijk om te weten wanneer je moet ontwormen, hoe je dat doet en welke middelen er beschikbaar zijn. Of je nu een paar zijdehoentjes in de achtertuin houdt of een grotere koppel, regelmatig ontwormen hoort bij goed kippenmanagement. In dit artikel lees je alles over de meest voorkomende wormen bij kippen, hoe je een besmetting herkent en welke ontwormmethoden het beste werken. Zo houd je je kippen gezond en vitaal.

Welke wormen komen voor bij kippen?

Er zijn verschillende soorten wormen die bij kippen kunnen voorkomen. De meest voorkomende zijn spoelwormen (Ascaridia galli), haarwormen (Capillaria) en lintwormen (Raillietina). Spoelwormen zijn de grootste en meest zichtbare wormen. Ze worden tot acht centimeter lang en zijn met het blote oog te herkennen in de ontlasting. Haarwormen zijn veel dunner en moeilijker te zien, maar kunnen minstens zo schadelijk zijn omdat ze zich in de darmwand boren.

Lintwormen komen iets minder vaak voor, maar zijn vooral lastig omdat ze een tussengastheer nodig hebben, zoals slakken of kevers. Kippen die veel buiten scharrelen en insecten eten, lopen daardoor een groter risico. Daarnaast bestaan er nog Heterakis-wormen (blinde darmwormen), die op zichzelf relatief onschuldig zijn maar wel drager kunnen zijn van Histomonas, de verwekker van blackhead disease. Dit is vooral een risico wanneer je kippen samen met kalkoenen houdt.

De meeste wormen verspreiden zich via eitjes in de ontlasting. Op vochtige, warme grond kunnen deze eitjes wekenlang overleven. Kippen nemen de eitjes op tijdens het scharrelen en pikken in de grond, waarna de cyclus opnieuw begint. Een uitloop die langere tijd op dezelfde plek ligt, raakt daardoor onvermijdelijk besmet.

Symptomen van een wormbesmetting

Een lichte wormbesmetting hoeft niet altijd zichtbare klachten te geven. Kippen met een goed immuunsysteem kunnen een klein aantal wormen prima aan. Maar wanneer de wormdruk toeneemt, kun je verschillende symptomen waarnemen. Let vooral op verminderde eetlust, gewichtsverlies ondanks normaal eten, een bleke kam en lellen, en waterige of bloederige ontlasting.

Bij leghennen zie je vaak een terugval in de leg: minder eieren, dunschalige eieren of zelfs een volledige legstop. Jonge kippen en kuikens zijn extra kwetsbaar voor worminfecties. Bij hen kan een zware besmetting leiden tot groeiachterstand en in ernstige gevallen zelfs sterfte. Ook een opgezette buik of een kip die er bol en futloos bij zit, kan wijzen op wormen.

Soms kun je spoelwormen letterlijk in de ontlasting of zelfs in een ei aantreffen. Dat is een duidelijk teken dat het tijd is om te ontwormen. Bij twijfel kun je een mestmonster laten onderzoeken door een dierenarts. Met een zogenaamde wormeitest (flotatiemethode) kan de dierenarts vaststellen welke wormen aanwezig zijn en hoe zwaar de besmetting is. Dit is altijd aan te raden voordat je zomaar gaat behandelen.

Wanneer moet je ontwormen?

Er zijn grofweg twee benaderingen: preventief ontwormen op vaste momenten of curatief ontwormen op basis van mestonderzoek. Veel kippenhouders ontwormen preventief twee tot vier keer per jaar, meestal in het voor- en najaar. Dit zijn de periodes waarin de wormdruk het hoogst is door de vochtige omstandigheden.

Steeds meer dierenartsen raden echter aan om niet blind preventief te ontwormen, maar eerst een mestmonster te laten controleren. Overmatig gebruik van ontwormingsmiddelen kan namelijk leiden tot resistentie, waardoor de middelen op den duur minder goed werken. Door gericht te ontwormen, gebruik je de middelen alleen wanneer het echt nodig is.

Er zijn wel momenten waarop ontwormen sowieso verstandig is: bij nieuw aangekochte kippen voordat je ze bij de koppel zet, bij zichtbare wormen in de ontlasting, en bij duidelijke symptomen van een besmetting. Ook na een natte herfst, wanneer de grond langdurig vochtig is geweest, is een mestonderzoek verstandig. Raadpleeg bij twijfel altijd een dierenarts die ervaring heeft met pluimvee.

Ontwormingsmiddelen voor kippen

Het meest gebruikte ontwormingsmiddel voor kippen is flubenvet (flubendazol). Dit is het enige middel dat in Nederland officieel geregistreerd is voor pluimvee. Het wordt gemengd door het voer en moet zeven dagen achtereen gegeven worden. Tijdens de behandeling en enkele dagen erna geldt een wachttijd voor de eieren: deze mogen in die periode niet voor consumptie worden gebruikt. Controleer altijd de exacte wachttijd op de bijsluiter.

Naast flubenvet worden soms ook andere middelen off-label voorgeschreven door een dierenarts, zoals levamisol of ivermectine. Dit mag alleen op voorschrift en onder begeleiding van een dierenarts. Gebruik nooit ontwormingsmiddelen voor andere diersoorten zonder overleg, want de dosering verschilt sterk en een overdosis kan schadelijk zijn voor je kippen.

Er bestaan ook natuurlijke middelen die preventief zouden werken, zoals knoflook, appelazijn, pompoenpitten of diatomeeënaarde. Wetenschappelijk bewijs voor de effectiviteit van deze middelen is beperkt. Ze kunnen wel bijdragen aan de algehele weerstand van je kippen, maar bij een echte wormbesmetting zijn ze onvoldoende als behandeling. Zie ze als aanvulling, niet als vervanging van een bewezen ontwormingsmiddel.

Preventie: wormbesmetting voorkomen

Voorkomen is beter dan genezen, en bij wormen geldt dat zeker. De belangrijkste maatregel is het regelmatig verplaatsen van de uitloop of het roteren van de beloop. Door kippen niet steeds op dezelfde grond te laten scharrelen, geef je wormeitjes minder kans om zich op te stapelen. Als verplaatsen niet mogelijk is, kun je de toplaag van de grond periodiek vervangen of de uitloop bekalken.

Houd het nachthok schoon en droog. Verwijder de mest regelmatig en zorg voor goede ventilatie, zodat de strooisellaag niet te vochtig wordt. Vocht is de beste vriend van wormeitjes. Een droge, goed onderhouden uitloop verlaagt de wormdruk aanzienlijk.

Zorg daarnaast voor een goede voeding die het immuunsysteem van je kippen ondersteunt. Kippen die goed in hun vel zitten, kunnen beter omgaan met een lichte wormdruk. Bied voldoende eiwitrijk voer, vers water en af en toe wat extra vitaminen, vooral tijdens de rui en in de winter. Met een combinatie van goede hygiëne, regelmatig mestonderzoek en gericht ontwormen houd je je koppel zo gezond mogelijk.